Kahramansız Bir Direniş, Cherán’da Hayatta Kalmanın Politikası: Enraizados

Meksika’nın Michoacán dağlarında yerel bir direniş anlatısının ötesine geçen İvonne Serna ve Sélim Benzeghia imzalı Enraizados, modern devletin hukuk, temsiliyet ve güvenlik iddialarının fiilen askıya alındığı bir bağlamda ortaya çıkan yeni bir siyasal yapılanmayı kadrajına alır. Belgesel, 2000’li yılların sonuna doğru kartellerin kontrolüne giren Cherán bölgesinde; kaçırmalar, cinayetler ve sistematik kaçak ağaç kesimleriyle her yönden saldırı altında kalan yaşamı arka plana yerleştirerek 2011 yılında yerel halk öncülüğünde başlayan öz-yönetim sürecini merkeze yerleştirir.

Bu süreç, belgeselde merkezi bir otorite figürü üzerinden değil; parçalı, yatay ve kolektif bir özneleşme biçimiyle görselleştirilir. Olgusal süreç ve halkın mücadelesi, toplumu oluşturan tamamen farklı bireyler üzerinden kolektif olarak aktarılır; kamera tek bir kişide sabitlenmez ve aktif bir karakterizasyona sebebiyet vermez. Film boyunca kamera bir kahraman yaratmaz; kolektif hayatta kalma mücadelesindeki vurguyu terk etmez. Dolayısıyla karakterlerden bahsetmek mümkün değildir. Tıpkı Cherán’daki yönetim biçimi gibi, özneler de kolektif olarak sunulmuş ve ait oldukları toprakların kökleriyle sıkı sıkıya ilişkilendirilmiştir.

Film, Cherán’daki dönüşümü ani bir kopuş anı olarak değil, devletin uzun süreli işlevsizliği karşısında gelişen kolektif bir yeniden örgütlenme pratiği olarak ele alır. Modern devletin mekanizmaları, araçları ve amaçları doğrultusunda savaşlarla kasıp kavurulan bir dünyada, filmin orijinalliğiyle öne çıkan başlıca yönlerinden biri, ele aldığı olgudan hareketle sürecin yapısını resmetme biçimidir. Anlatının teorik omurgası, modern devletin şiddet tekeli iddiasının çözülmesi üzerine kuruludur. Bu vakada şiddet ve yıkım diskuru, failin doğrudan devlet olduğu bir yaklaşımdan uzaklaşarak, devletin mahiyeti ve işleyişine dair geleneksel sözleşmeci anlayışın yitiminden kaynaklanmaktadır.

Geleneksel anlamda meşruiyetini yitiren bu tekel, Cherán’da önce karteller tarafından gasp edilmiş, ardından yerel topluluk tarafından kolektif güvenlik ve öz-yönetim pratikleri aracılığıyla yeniden yapılandırılmıştır. Belgesel, tarafsızlık iddiası taşımadığı gibi bir romantizme de yaslanmamaktadır. Devletin geri çekildiği bu gerçekliği, bölgenin tarihsel ve kültürel kökleriyle iç içe geçmiş bir biçimde temsil eder. Bu yönüyle film, James C. Scott’ın eserlerinde geliştirdiği devlet eleştirisiyle örtüşen bir şema üzerinden okunmaya da oldukça açıktır. Scott’a göre modern devlet, toplumsal karmaşıklığı yönetilebilir kılmak adına yerel bilgiyi bastırır. Enraizados, Cherán’daki meclisler, mahalle örgütlenmeleri ve ronda comunitaria (devlet dışı, kolektif denetime dayalı yerel güvenlik pratiği) aracılığıyla, kriz anında bastırılmış yerel bilginin yeniden merkezî hâle gelişini görünür kılar. Böylece Cherán, idealize edilmiş bir modelden ziyade, modern devletin sınırlarını ve yerel siyasal tahayyüllerin potansiyelini açığa çıkaran somut bir olay hâline gelir.

Cherán’daki sistem işleyişi ve belgeselin anlatı yapısı, David Graeber’in demokrasi kavrayışıyla da doğrudan ilişkilidir. Graeber, The Democracy Project’te demokrasiyi bir kurumlar bütünü değil, kolektif karar alma pratiği olarak tanımlar. Filmde lider figürlerinin bilinçli biçimde geri planda tutulması ve sözün parçalı biçimde dağıtılması, demokrasinin temsilden ziyade pratik olarak işlediği bir siyasal alan inşa eder. Bu halk direnişinin Meksika hükümeti tarafından tanınması ve dünya medyasına yansıması, hareketin işleyen ilkeleri ile belgeselin anlatısal tercihi arasındaki uyumu daha da belirgin hâle getirir. Bu doğrultuda Enraizados, öz-yönetim kavramsallaştırmalarıyla örtüşen bir siyasal anlatı kurar. Halkın mağduriyeti karşısında devletin edilgenliği ise modern dünyada bir istisna olarak değil, kalıcı bir yapısal kırılma olarak sunulur.

Sonuç olarak Enraizados, savaşı yalnızca cephelerde vuku bulan bir olgu olarak değil, gündelik hayatın içine yerleşmiş bir yıkım düzeni olarak ele alır. Filmde savaş; silahlı çatışmalar kadar, ormanların talanı, bedenlerin güvencesizleşmesi ve kamusal hayatın parçalanması üzerinden görünür kılınır. Bu yönüyle belgesel, savaşı olağanüstü bir an olmaktan çıkararak, devletin müdahil olduğu ya da geri çekildiği her yerde süreklilik kazanan bir yönetim biçimi olarak teşhir eder.

Cherán’da yaşananlar bir mucize değildir, terk edilmiş bir coğrafyada hayatta kalmanın dayattığı bir zorunluluktur. Enraizados, savaşın devletler arası bir istisna değil, yönetimsizlikle normalleşen bir gerçeklik olduğunu hatırlatır. Bu nedenle film, yalnızca Meksika’ya değil, savaşın sessizce sürdüğü tüm coğrafyalara bakar.