Geçici Şehirler, Kalıcı Kimlikler: Sinemada Aidiyetin Coğrafyası
- Helin Kınçak
- 6 Mar
- 3 dakikada okunur
Giriş: Sabit Kimlik Bir Yanılsamadır
Modern sinema bize şunu söyler: Sabit bir kimlik yoktur. Sabit bir yer yoktur. Sabit bir özne yoktur.
Bize bir kaybın hikâyesini anlatır. Bu kayıp, “ev” duygusudur. Klasik anlatı sineması karakteri bir mekâna yerleştirir; ev, kasaba, mahalle ya da şehir kimliğin zeminidir. Oysa modern sinema bu zemini çözer. Mekân artık varoluşun temeli değil, varoluşun kaygan yüzeyidir. Çünkü insan aynı anda her yerde olmak ister. Dünyanın bütün denizlerinde, dağlarında, ormanlarında, çöllerinde aynı anda kaybolmak ister.
Heidegger’in “Dasein” kavramıyla düşündüğümüzde insan, “dünya-içinde-varlık”tır (Being-in-the-world). Yani özne, dünyadan ayrı bir bilinç değil; dünyayla kurduğu ilişkide var olan bir varlıktır. Ancak modern sinema, Dasein’ın bu yerleşik yapısını krize sokar. Dünya artık üzerinde durulacak bir zemin değil; altı sürekli kayan bir yüzeydir.
Heidegger ve Yer Kaybı: Dünya-İçinde-Varlığın Çatlaması
Heidegger için varlık, “yerleşme” ile ilgilidir. İnsan dünyaya fırlatılmıştır (Geworfenheit) ama yine de bir yer edinir, bir çevre kurar. Modern sinemada ise bu yer edinme imkânı kırılır.
Paris, Texas’ta Travis’in çölde belirmesi, “fırlatılmışlık” hâlinin görsel karşılığıdır. Çölün ortasında yürürken yalnızca kaybolmuş değildir; sanki dünyaya geç kalmış gibidir O dünyaya düşmüştür ama dünyaya yerleşemez. Çöl, ontolojik bir boşluk olarak çalışır. Film boyunca hiçbir mekân Travis’i barındırmaz; ev bile camla ayrılmıştır. Heidegger’in “ikamet etmek” (dwelling) kavramı burada imkânsızdır.
Lost in Translation’da Tokyo, Dasein’ın dünyayla uyumlu ilişkisini kırar. Dil anlaşılmaz, işaretler çözülemez. Heidegger’in “anlam ufku” burada dağılır. Dünya tanıdık değildir; tekinsizdir (Unheimlich). Otel odası bir ev değildir; “evsizlik”tir.
Modern sinema böylece şunu ima eder:Dünya-içinde-varlık artık uyumlu bir bütünlük değildir; kırılmış bir ilişkidir. Mekân, öznenin kırılganlığını görünür kılar.
Deleuze ve “Becoming”: Sabit Öznenin Dağılması
Gilles Deleuze için özne tamamlanmış bir yapı değil, “oluş”tur (becoming). Modern sinema bu oluş hâlini dramatize eder. Karakterler sabit değildir; akışkandır.
Stalker’da “Bölge”, sabit bir mekân değil, arzunun sürekli değişen yüzeyidir.
Deleuze’ün zaman-imge kavramıyla düşündüğümüzde, burada hareket klasik nedenselliğe bağlı değildir. Yolculuk bir varışa değil, bir oluş hâline açılır. Mekân özneyi dönüştürür; ama tamamlamaz.
Chungking Express’te kamera hızlanır, yavaşlar, bulanıklaşır. Deleuze’ün
hareket-imge ile zaman-imge ayrımı burada belirgindir. Karakterler süreklilik taşımaz; anlık yoğunluklar hâlinde vardırlar. Şehir sabit bir arka plan değil, akışkan bir ritimdir.
Nomadland’de Fern bir “becoming-nomad” hâlindedir. O artık yerleşik bir özne değildir; sürekli oluş hâlindedir. Bu oluş romantik değil, zorunludur. O hareket eder, ama bu hareket bir özgürlük dansı değildir. Daha çok, kaybın ardından ayakta kalma biçimidir. Deleuze’ün “becoming” kavramı burada romantik değil; sessiz ve dirençlidir.
Deleuze’ün ifadesiyle, özne artık bir “kimlik” değil; bir “akış”tır.
Polemik: Hareket Özgürlük Değildir
Modern kültür mobiliteyi yüceltir. Yolculuk, göç, seyahat… Hepsi özgürlük metaforlarıdır. Ancak modern sinema bu miti tersine çevirir.
Easy Rider’da yol, özgürlük değil; Amerikan rüyasının çöküşüdür. Hareket son kertede şiddetle kesilir.
Into the Wild’de doğa bir kaçış değil, bir sınırdır. Hareket, özneyi inceltir ama kurtarmaz.
Burada sert bir tez ortaya çıkabilir:
Hareket özgürlük değildir.Hareket, sabit bir varoluşun imkânsızlığının estetikleştirilmiş hâlidir.
Modern sinema yol mitini romantize etmez; ifşa eder.
Belki de asıl melankoli şuradadır:Gidecek çok yer vardır.Ama kalınacak bir yer yoktur.
Zaman-İmge ve Hafızanın Mekânı
Deleuze’ün “zaman-imge” kavramı, klasik anlatının kırıldığı noktayı tarif eder. Zaman artık hareketin sonucu değildir; doğrudan deneyimlenir.
Call Me by Your Name’de yaz, kronolojik bir dönem değil; saf bir zaman yoğunluğudur. Mekân zamana dönüşür.
Aftersun’da tatil görüntüleri parçalıdır; çünkü hafıza net değildir.
Deleuze’ün kristal-imge kavramıyla okunabilir: geçmiş ve şimdi aynı çerçevede kırılır.
Bu noktada mekân ontolojik bir iç yüzeye dönüşür. Artık dış dünya değil; içsel bir titreşimdir.
Sonuç: Yerleşememek Bir Kader midir?
Heidegger insanı “dünya-içinde-varlık” olarak tanımlar; yani insanın dünyada ikamet ettiğini söyler. Deleuze ise özneyi sürekli “oluş” hâlinde düşünür.
Modern sinema bu iki hattın geriliminde durur: İnsan yerleşmek ister, ama dünya akışkandır. İnsan sabit bir benlik arar, ama zaman onu çözer.
Belki de modern sinemanın en radikal önerisi şudur:
İnsan bir yere ait değildir. İnsan, sürekli yer kaybederek var olur.
Geçerek var olur.
Yorumlar